گفتوگوی شنیدنی با جناب آقای کوهستانی درباره تجربه تولید محصولات سلامتمحور، پیوند دانشگاه و صنعت، تجاریسازی ایدهها و شکلگیری شبکهای برای حمایت از نوآوری را می توانید در این قسمت مطالعه کنید
از دغدغه شخصی تا ورود به حوزه سلامت
اگر بخواهیم از نقطه آغاز این مسیر شروع کنیم، چه شد که از حوزه کاری خودتان وارد حوزه تولید محصولات سلامتمحور شدید؟
مسیر از یک دغدغه شخصی آغاز شد. حدود سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵، موضوع تغذیه سالم برای من جدی بود. البته رشته و سابقه کاری من ارتباط مستقیمی با تولید و حوزه سلامت نداشت. گرافیک خوانده بودم، در حوزه الکترونیک فعالیت میکردم و مدتی نیز مدیریت بازرگانی میخواندم. با این حال، همیشه این دغدغه را داشتم که اگر قرار است کسبوکاری ایجاد کنم، ترجیح میدهم در حوزهای باشد که بتواند در سلامت و کیفیت زندگی انسانها اثرگذار باشد.
در آن مقطع، خانواده خودم نیز تا حدی اصول تغذیه سالم را رعایت میکردند. به این فکر میکردم که اگر بتوانیم سبک تغذیه مردم را اصلاح کنیم، شاید بسیاری از مشکلاتی که در نهایت افراد را به سمت درمان و مراجعه به پزشک میبرد، از ابتدا کاهش پیدا کند.
در سال ۱۳۹۴، همزمان با مشکلاتی که در کسبوکار قبلی ما در حوزه تجهیزات و سیستمهای مخابراتی ایجاد شد، این فرصت را پیدا کردم که موضوع مورد علاقهام را جدیتر دنبال کنم. بنابراین حدود یک سال روی بازار، محصولات و ظرفیتهای حوزه تغذیه و سلامت تحقیق کردم.
سبوس برنج؛ از ضایعات تا ارزش افزوده
نتیجه آن تحقیقات چه بود؟
در اواسط سال ۱۳۹۵ به موضوع سبوس برنج رسیدم. متوجه شدم سبوس برنج ظرفیت بسیار بالایی دارد، اما در ایران عملاً فرآوری جدی و صنعتی روی آن انجام نشده است و بخش قابلتوجهی از آن بهعنوان ضایعات یا خوراک دام مصرف میشود.
برآورد ما این بود که سالانه حجم بسیار زیادی سبوس برنج در کشور تولید میشود که میتواند به محصولات متنوعی تبدیل شود و ارزش افزوده بسیار بالاتری ایجاد کند.
در همان زمان با یک مجموعه آمریکایی که در زمینه فناوری فرآوری سبوس برنج فعالیت میکرد ارتباط گرفتیم و اطلاعات فنی زیادی به دست آوردیم. بعد از آن، حدود یک سال و نیم در پژوهشکده علوم و صنایع غذایی خراسان روی فرآوری این محصول کار کردیم تا دانش موجود را با شرایط کشور بومیسازی کنیم.
در اواسط سال ۱۳۹۶ توانستیم به روش فرآوری محصول دست پیدا کنیم. ثبت اختراع انجام شد، مقالات علمی منتشر شد و نوآوری کار نیز مورد بررسی و تأیید قرار گرفت.
در سال ۱۳۹۸ نیز فرآیند تولید و سرمایهگذاری آغاز شد و محصول در یک همایش بینالمللی تغذیه با حضور تعداد زیادی از پزشکان و متخصصان رونمایی شد.
وقتی بازار مسیر را تغییر داد
آیا از ابتدا هدف شما فقط تولید سبوس برنج بود؟
نه. اتفاقاً یکی از درسهای مهم این مسیر همین بود که بازار میتواند مسیر توسعه محصول را تغییر دهد.
در جریان کار، بازار از ما محصولی به نام «سویق» درخواست کرد. در ابتدا حتی با این محصول آشنا نبودیم. تحقیقات را شروع کردیم و متوجه شدیم درباره سویق در منابع روایی مطالب مختلفی وجود دارد.
در ادامه توانستیم مجوز و تأییدیه سلامت برای تولید سویق دریافت کنیم و محصولی با فرآوری صنعتی و استاندارد مشخص وارد بازار کنیم.
اما سویق نیز با یک چالش مواجه بود: محصولی پودری بود که مصرف آن برای بسیاری از افراد، بهخصوص کودکان، چندان آسان نبود. همزمان متوجه شدیم که در بازار سلامتمحور، اتکا به پزشکان بهعنوان واسطه معرفی محصول نیز همیشه نتیجه مورد انتظار را ایجاد نمیکند.
به همین دلیل رویکردمان تغییر کرد و به جای اینکه صرفاً تلاش کنیم پزشکان محصول را تجویز کنند، به سمت مصرفکننده نهایی رفتیم.
«این را نخور؛ پس چه بخورم؟»
این تغییر رویکرد چگونه خودش را در محصول نشان داد؟
یک سؤال ساده برای ما مطرح شد: اگر به مصرفکننده گفته شود یک محصول را نخور، جایگزین آن چیست؟
در بسیاری از موارد، محصول جایگزین مناسبی وجود نداشت. بنابراین تصمیم گرفتیم محصولاتی طراحی کنیم که بتوانند در سبد مصرف روزانه مردم جایگزین محصولات کمارزشتر یا ناسالم شوند.
در تحقیقات بازار، محصولات پرمصرف را بررسی کردیم. یکی از محصولاتی که به آن رسیدیم پفک بود. ایده این بود که به جای اینکه صرفاً بگوییم «پفک نخور»، محصولی طراحی کنیم که بتواند تجربه مصرف مشابهی داشته باشد اما با رویکرد سلامتمحور تولید شود.
از سال ۱۳۹۸ روی این موضوع کار کردیم و فرمولاسیونهای مختلفی را با استفاده از غلات و حبوبات بررسی و بهینه کردیم.
بعد از آن، همین نگاه را به محصولات دیگری مانند نوشیدنیها نیز گسترش دادیم؛ محصولاتی که بتوانند جایگزین سالمتری برای برخی نوشیدنیهای رایج باشند.
از تولید محصول تا ساختن یک اکوسیستم
در چه مرحلهای متوجه شدید که مسئله فقط تولید محصول نیست؟
وقتی وارد این مسیر شدیم، بهتدریج با تعداد زیادی ایده و طرح مواجه شدیم؛ از دانشجویان و اعضای هیئت علمی دانشگاه گرفته تا افرادی که در کارگاهها و واحدهای کوچک تولیدی ایدههایی داشتند.
وجه مشترک بسیاری از این طرحها دو موضوع بود: نوآوری و سلامتمحور بودن. البته یک ویژگی مهم دیگر هم داشتند؛ اینکه آیا قابلیت توسعه و مقیاسپذیری دارند یا خیر.
اینجا بود که به این نتیجه رسیدیم صرفاً تولید محصولات خودمان کافی نیست و باید زیرساختی ایجاد کنیم که بتواند به ایدههای دیگر نیز کمک کند.
به همین دلیل مرکز نوآوری شکل گرفت؛ مرکزی که هدف آن مشاوره، تدوین طرح کسبوکار، تحقیق و توسعه، ساخت نمونه اولیه، آزمایش بازار و در نهایت رساندن ایده به مرحله تجاریسازی است.
دانشگاه و صنعت؛ دو زبانی که همدیگر را نمیفهمند
یکی از موضوعاتی که در صحبتهایتان زیاد تکرار میشود، فاصله دانشگاه و صنعت است. مشکل را دقیقاً کجا میبینید؟
ما در این سالها هم با دانشگاه و مراکز تحقیقاتی ارتباط داشتیم و هم با صنعت و تولیدکننده. چیزی که بهوضوح دیدیم این بود که دانشگاه و صنعت بهشدت به یکدیگر نیاز دارند، اما ارتباط مؤثری میان آنها شکل نگرفته است.
گاهی احساس میکنیم یک طرف با یک زبان صحبت میکند و طرف دیگر با زبان دیگری. دانشگاه درباره دانش و تحقیق صحبت میکند و صنعت درباره بازار، هزینه، تولید و فروش.
ما در این میان تلاش کردیم نقش واسط را ایفا کنیم؛ یعنی دانش و نوآوری دانشگاهی را به نیاز واقعی صنعت متصل کنیم.
برای همین امروز مرکز نوآوری با دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی و مجموعههای صنعتی ارتباط دارد و تلاش میکند این ظرفیتها را به یکدیگر متصل کند.
چرا بسیاری از ایدههای دانشگاهی شکست میخورند؟
پس مشکل الزاماً کمبود دانش یا ایده نیست؟
نه. اتفاقاً تجربه ما نشان داده که در بسیاری از موارد، مشکل اصلی کمبود دانش نیست.
یک استاد دانشگاه یا پژوهشگر ممکن است یک ایده بسیار خوب داشته باشد، اما لزوماً سرمایه، مدیریت، بازاریابی، شبکه فروش یا تجربه راهاندازی کسبوکار را ندارد.
اینکه از یک صاحب دانش انتظار داشته باشیم همزمان کارآفرین، مدیر، سرمایهگذار، بازاریاب و تولیدکننده هم باشد، به نظر من اشتباه است.
به همین دلیل بخش قابلتوجهی از طرحها در مسیر تجاریسازی متوقف میشوند. گاهی پژوهشگر سرمایهگذاری میکند اما چون تجربه کسبوکار ندارد، پروژه شکست میخورد. گاهی هم محصول آنقدر دیر وارد بازار میشود که فرصت تجاری آن از بین میرود.
مسئله اصلی، به نظر من، «سرعت» و «چابکی» است.
از ایده تا محصول؛ مسیر مرکز نوآوری
اگر یک نفر امروز با یک ایده وارد مرکز نوآوری شما شود، چه مسیری را طی میکند؟
از صفر تا صد.
ممکن است فرد فقط یک ایده داشته باشد یا اینکه حتی نمونه اولیه محصول را هم ساخته باشد. در مرحله اول، ایده توسط تیم تخصصی همان حوزه بررسی میشود تا مشخص شود اساساً ایده قابلیت ادامه دارد یا خیر.
اگر ایده پذیرفته شود، مرحله تدوین طرح کسبوکار و تحقیقات بازار آغاز میشود. سپس در صورت نیاز، تحقیق و توسعه انجام میشود و نمونه اولیه یا پایلوت ساخته میشود.
بعد از آن، محصول وارد مرحله آزمایش و بررسی بازار میشود. در صورت موفقیت، مسیر تولید کارگاهی، دریافت مجوزها، توسعه تولید و ورود جدیتر به بازار دنبال میشود.
در نهایت چند مسیر وجود دارد: ممکن است محصول به سرمایهگذار واگذار شود، ممکن است صاحب ایده خودش کسبوکار را ادامه دهد یا ممکن است مدل همکاری و واگذاری مجوز شکل بگیرد.
سرمایهگذاری در برابر سهام
هزینه این فرآیند چگونه تأمین میشود؟
اگر طرح پذیرفته شود، در مواردی سرمایه مورد نیاز در ازای دریافت سهمی از شرکت یا کسبوکار تأمین میشود.
البته مدل همکاری ثابت نیست. گاهی صاحب ایده ترجیح میدهد مالک کسبوکار خودش باقی بماند و در ازای دریافت خدمات، هزینه پرداخت کند. در موارد دیگر، خدمات و سرمایهگذاری در قالب سهام انجام میشود.
در مورد یکی از طرحهایی که روی آن کار کردیم، ارزشگذاری رسمی انجام شد و صاحب ایده ترجیح داد مالک کسبوکار باقی بماند و در ازای آن، سهمی بهعنوان رویالتی از تولید آینده دریافت کند.
چرا صادرات دانش؟
یکی از بخشهای قابلتوجه فعالیت شما، تلاش برای انتقال برخی طرحها به خارج از کشور است. چرا باید یک ایده ایرانی را برای توسعه به کشور دیگری ببریم؟
موضوع فقط اقتصاد نیست. نگاه اولیه ما این است که اگر یک دانش یا محصول قابلیت خدمترسانی در سطح جهانی دارد، باید بتواند در مقیاس جهانی توسعه پیدا کند.
ما خودمان را محدود به یک شهر یا یک گروه خاص نمیدانیم. اگر محصولی بتواند به انسانها خدمت کند، هدف این است که به دست مصرفکننده برسد.
گاهی ممکن است شرایط داخلی برای توسعه سریع یک محصول مناسب نباشد. در چنین شرایطی، اگر کشوری مانند هلند بتواند زیرساخت و سرمایه لازم را فراهم کند، میتوان از آن ظرفیت برای توسعه فناوری استفاده کرد و بعد دوباره مسیر بازگشت و توسعه در ایران را دنبال کرد.
تجربه هلند؛ وقتی یک ایده ایرانی محک میخورد
در مورد تجربه هلند چه اتفاقی افتاد؟
یکی از طرحهایی که به ما مراجعه کرد، مربوط به گروهی از اعضای هیئت علمی دانشگاه فردوسی بود که سالها روی موضوع پروبیوتیکها و پستبیوتیکها تحقیق کرده بودند.
آنها طرح را در ایران به مجموعههای مختلف ارائه کرده بودند اما نتوانسته بودند ارتباط مؤثری برای تجاریسازی ایجاد کنند.
ما ابتدا طرح را بررسی کردیم و برخی ایرادات آن مشخص شد. از آنها خواستیم دوباره روی بخشهای علمی کار کنند. بعد از اصلاح طرح، آن را برای ارزیابی به یکی از مجموعههای معتبر هلندی در این حوزه ارائه کردیم.
هدف این بود که اگر ادعای نوآوری داریم، آن را در یکی از سختترین و تخصصیترین محیطهای این حوزه محک بزنیم.
نتیجه برای ما بسیار جالب بود. پس از جلسات ارزیابی، طرف هلندی علاقهمند شد که همکاری را ادامه دهد و وارد مرحله مذاکره شدیم.
این تجربه برای من یک نکته مهم داشت: سطح علمی و توان فکری بسیاری از پژوهشگران ایرانی واقعاً بالاست، اما گاهی مشکل اصلی این است که این دانش نمیتواند مسیر خود را تا بازار طی کند.
تفاوت اکوسیستم ایران و هلند
چه چیزی در هلند توجه شما را جلب کرد؟
یکی از موارد مهم، سرعت و نوع حمایت از نوآوری بود.
در حوزه صنایع تبدیلی غذایی و فناوریهای مرتبط با غذا، حمایتهای قابلتوجهی وجود دارد. برای برخی طرحها امکان دریافت حمایتهای بلاعوض و تسهیلات بانکی فراهم است و هدف این است که پروژه سریعتر به مرحله تولید برسد.
در ایران ممکن است دانش، کارخانه و حتی سرمایه وجود داشته باشد، اما این سه عنصر بهدرستی به یکدیگر متصل نشوند.
اینجاست که نقش مجموعههای مردمی و بخش خصوصی اهمیت پیدا میکند؛ اینکه کارخانهای که ظرفیت دارد، سرمایهای که آماده ورود است و دانشمندی که فناوری دارد، در کنار هم قرار بگیرند.
تشکیل انجمن ملی محصولات غذایی سلامتمحور
در ادامه همین مسیر، موضوع تشکیل انجمن ملی محصولات غذایی سلامتمحور نیز مطرح شده است. فلسفه تشکیل این انجمن چیست؟
ما در نمایشگاهها و ارتباط با شرکتهای مختلف دیدیم که بسیاری از تولیدکنندگان مشکلات مشابهی دارند؛ از تحقیق و توسعه و اخذ مجوز و استاندارد گرفته تا تولید، فروش، صادرات، معرفی محصول، تبلیغات و ارتباطات رسانهای.
بنابراین به این نتیجه رسیدیم که این ظرفیتها باید در قالب یک شبکه و انجمن در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
تأکید ما بر «محصولات غذایی سلامتمحور» است، نه الزاماً «صنایع غذایی سلامتمحور». ممکن است یک شرکت بزرگ غذایی فقط چند محصول سلامتمحور داشته باشد؛ همان محصولات میتوانند عضو چنین انجمنی باشند، بدون اینکه کل صنعت شرکت سلامتمحور باشد.
برای انجمن نیز کمیتههای مختلفی در نظر گرفتهایم؛ از آموزش، مجوز و استاندارد گرفته تا تولید، فروش، صادرات، تبلیغات، توصیهگران و سرمایهگذاری.
هدف این است که فعالان این حوزه بتوانند یکدیگر را تقویت کنند.
ورود برندهای بزرگ؛ فرصت یا تهدید؟
در این مسیر، شرکتهای بزرگ نیز به این فضا علاقهمند شدهاند؟
بله. برندهای بزرگ نیز بهتدریج متوجه شدهاند که تقاضای مصرفکننده در حال تغییر است.
بخشی از مردم سبک زندگی سالمتری را انتخاب کردهاند و همین مسئله باعث شده بازار محصولات سلامتمحور جذابتر شود.
برندهای بزرگ اگر وارد این بازار شوند، از یک طرف میتوانند به توسعه و توزیع محصولات سالم کمک کنند و از طرف دیگر ممکن است صرفاً با هدف کسب سهم بازار وارد شوند.
بنابراین حضور آنها هم فرصت است و هم نیازمند دقت.
همکاری با برندهای بزرگ؛ یک دوگانگی واقعی
در جلسه درباره همکاری با برخی برندهای بزرگ خارجی، بهخصوص نستله، بحث جدی شکل گرفت. مسئله برای شما چیست؟
مسئله این است که باید دو موضوع را همزمان دید.
فرض کنید یک شرکت بزرگ بتواند محصولی واقعاً سالم را با فرمولاسیون درست تولید کند و آن را به درصد بسیار زیادی از مردم برساند. از این زاویه، خدمت بزرگی اتفاق افتاده است؛ چون محصول سالم به دست مصرفکننده رسیده است.
اما در طرف دیگر، باید دید این همکاری چه پیامدهای اقتصادی و راهبردی دارد و سود حاصل از توسعه آن برند به کجا میرود.
بنابراین مسئله برای ما صرفاً این نیست که محصول خوب است یا بد. سؤال این است که آیا با توسعه یک برند خاص، همزمان به توسعه یک جریان یا مجموعهای کمک میکنیم که با اهداف ما تعارض دارد یا خیر.
این یک دوگانگی واقعی است و نمیتوان ساده از کنار آن عبور کرد.
خدمت عمومی یا تقویت یک برند؟
پس حتی اگر یک محصول سالم باشد، همکاری با تولیدکننده آن لزوماً به معنای یک همکاری مثبت نیست؟
دقیقاً. ممکن است محصول به میلیونها نفر خدمت کند، اما در همان حال برند و ساختاری که آن محصول را تولید میکند نیز بزرگتر شود.
بنابراین باید مجموع اثرات را دید.
ما نمیتوانیم فقط به محصول نگاه کنیم و ساختار اقتصادی و پیامدهای همکاری را نادیده بگیریم.
مزیت رقابتی؛ حلقهای که محصول را متمایز میکند
در گفتوگو یکی از اعضای مجموعه درباره میوه خشک و ضرورت انجام تحقیقات علمی برای فرآیند تولید صحبت کرد. این موضوع چه اهمیتی دارد؟
محصول سلامتمحور صرفاً نباید روی برچسب خود این عنوان را داشته باشد. فرآیند تولید نیز باید با این ادعا سازگار باشد.
مثلاً در مورد میوه خشک، خود میوه ذاتاً محصولی سلامتمحور است، اما اگر در فرآیند تولید از روشهایی استفاده شود که ویژگیهای سلامت محصول را تحت تأثیر قرار دهد، دیگر نمیتوان به سادگی آن را محصول سلامتمحور دانست.
اینجاست که تحقیق و توسعه اهمیت پیدا میکند. باید فرآیند تولید علمی بررسی شود و مزیت رقابتی واقعی شکل بگیرد.
از طرف دیگر، اگر یک محصول بتواند تجربه مصرف محصولی مانند چیپس را برای مصرفکننده ایجاد کند، در واقع به یک شلف بسیار پرگردش بازار وارد شده است. این همان جایی است که مزیت رقابتی میتواند خودش را نشان دهد.
شریک راهبردی؛ حلقهای میان ایده و بازار
یکی از مفاهیمی که در مدل شما برجسته است، «شریک راهبردی» است. این شریک چه نقشی دارد؟
یکی از مشکلات همیشگی این است که یک طرح از نظر علمی تأیید میشود، اما بعد تازه سؤال شروع میشود: سرمایهگذار را از کجا پیدا کنیم؟ بازار را چطور ایجاد کنیم؟ تولید را چگونه جلو ببریم؟
ما تلاش کردهایم شریک راهبردی را از ابتدا وارد فرآیند کنیم.
مثلاً اگر طرحی در حوزه نوشیدنی وارد مرکز شود، میتوانیم از ابتدا آن را به برندهای بزرگ و فعال همان حوزه معرفی کنیم. این برند میتواند هم از نظر سرمایهگذاری و هم از نظر اصلاح محصول و بازار به طرح کمک کند.
در واقع شریک راهبردی فقط سرمایهگذار نیست؛ بخشی از فرآیند ارزیابی و حتی داوری طرح را نیز بر عهده میگیرد.
این موضوع باعث میشود اگر طرح تأیید شد، مسیر ورود به بازار بسیار سریعتر طی شود.
مسئله اصلی؛ سرعت
اگر بخواهید فلسفه کلی این مدل را در یک کلمه خلاصه کنید، آن کلمه چیست؟
چابکی.
ما نمیخواهیم صرفاً یک ساختار دیگر به ساختارهای موجود اضافه کنیم. هدف این است که ایدهای که قابلیت تبدیل شدن به کسبوکار را دارد، درگیر فرآیندهای طولانی و فرسایشی نشود.
اگر ایده خوب است، باید سریع بررسی شود، سریع نمونهسازی شود، سریع وارد بازار آزمایشی شود و اگر بازار آن را پذیرفت، سریع توسعه پیدا کند.
در نهایت، کسبوکار باید بتواند روی پای خودش بایستد و درآمد خودش را ایجاد کند.
آینده این مسیر
در نهایت، کسی که امروز ایده یا محصولی سلامتمحور دارد و نمیداند چگونه آن را تجاری کند، چه باید بکند؟
اول باید ایده را ارائه کند تا بررسی شود. ما سیستم مشخصی برای دریافت طرح داریم و بعد از ارزیابی اولیه، طرح به تیم تخصصی مرتبط متصل میشود.
اگر ایده قابلیت توسعه داشته باشد، مسیر تدوین بیزینسپلن، تحقیق و توسعه، نمونهسازی، تحقیقات بازار، اخذ مجوز، تولید و ورود به بازار برای آن تعریف میشود.
قرار نیست همه ایدهها حتماً به یک کسبوکار بزرگ تبدیل شوند؛ اما اگر ایدهای ظرفیت واقعی داشته باشد، باید فرصتی داشته باشد که این ظرفیت را اثبات کند.
هدف ما در نهایت این است که دانش، سرمایه، تولید و بازار را به یکدیگر متصل کنیم؛ زیرا وقتی این چهار عنصر کنار هم قرار بگیرند، یک ایده میتواند از مرحله حرف و پژوهش عبور کند و به محصول، کسبوکار و در نهایت ارزش اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود.


